Бүгінгі поэзия әлемінде өзіндік орнын тапқан ақындардың бірі- Ақберен ЕЛГЕЗЕК. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, «Серпер» жастар сыйлығының және Төлеген Айбергенов атындағы сыйлықтың иегері атанған ақынды оқырман «Көлеңкелер күбірі» атты өлеңдер жинағы арқылы таниды.

«Сәрсенбідегі сұхбатымыздың» қонағы болған Ақберенмен қазіргі жастар әдебиеті жөнінде ой бөліскен едік

- «Көлеңкелер күбірімен» көлеңкелі қоғамға өзіндік жанайқайымен келген нәзік жүректі шайырлардың бірісіз. Қазақ әдебиетінің көлеңкелі тұстары туралы не айтасыз?

-  Бүгінгі қазақ әдебиеті қоғамның тарғыл көлеңкесінде әлсіз күбірлеп жатқан періштеге ұқсайды. Мәселе оның көлеңкелі тұстарында емес, мәселе әдебиеттің қоғамға сәулесін түсіре алмай отыруында. Оның өзіндік  себебі де бар. Себебі бүгінгі қаламгер өзі өмір сүріп жатқан қоғамнан қорқады. Нағыз қаламгер қоғаммен бірге өзгеріп, оның шарттары мен заңдылықтарына мойынсұнғысы келмейді. Есесіне, қоғам да ақын-жазушыға дәл сондай «махаббатпен» қарайтын боп алды. Бүгінгі қоғамда сезім, эмоция, арман мен қиялға берілген адам ерсі, біртүрлі һәм өмірден алшақ жүрген адам ретінде қабылданады.

Біреулер бұрынғы Кеңес үкіметі кезіндегідей әдебиеттің насихаты жоқ деп жатады. Сіз маған айтыңызшы, сол кездегі Ленин, партия туралы өлеңдер мен поэмалар, прозалық дүниелер қазір бізге қызық па, жоқ па? Мұндай шығармалар дәл сол заманда-ақ елді мезі еткен. Ал, қазіргі ұрпақ үшін ондай шығармалардың құны нөл тиын. Биік әдебиетті тарих өзі насихаттайды. Оған бас қатырудың қажеті жоқ.

Келесі мәселе. Кейбір білгіштер неге ақын-жазушы қоғамның проблемаларын айтпайды, тілдің мәселесін неге қозғамайды деп жазғырып жатады. Бұл әдебиеттің міндеті емес, ол журналистиканың парызы. Тілдің мәселесін мемлекет шешу керек. Ол әдебиеттің шешетін шаруасы емес. Әдебиеттің міндеті – адам жанының жұмбақ тұстары мен оның мәңгілік проблемаларын айту. Қай кезде салмақты әдебиет өзекті болады.

- Өзіңіз қатарлы, ізіңізді басып келе жатқан жас прозаиктер мен ақындардың деңгейі қандай?

- Әртүрлі. Қай заманда да әр буын сондай болған. Ең бастысы, бізде бүгін ой мен сөз еркіндігі бар. Ал бұл өз кезегінде кең тыныстауға мүмкіндік береді. Қатарластарымның көбісі тың тақырыптарға барып жатыр. Бұл қуантатын жағдай. Себебі, эксперимент бар жерде жаңа дүниелер сомдалады. Эксперименттер бар. Формалық жағынан да, идеялық-мазмұндық жағынан да. Әліптің артын бағайық. Әзірге сұрыпталу үрдісі жүріп жатыр.

-  Жастар қандай идеяны көтеруде? Негізгі тақырып аясы не туралы?

-   Жастыққа тән идеялар ғой, сол… Дегенмен қазіргі жастар прозасы мен поэзиясына психологизмдер тән. Жастар өз ішінен өзін іздеп жүр. Бірінші орынға Жаратушы Тәңірді тану мен Оны сую мәселесі шықты. Бұл әрине иманды әдебиеттің қалыптасуына әсер ететіні хақ. Жаман емес қой?! Демек, жастардың рухани дүниесінде өзің арқылы әлемді қабылдау, Жаратқан арқылы өзің табу жұмысы жүріп жатыр. Ал, оған барар жол мұң алқабы арқылы өтеді. Мұң деген түңіліс емес, мұң – сұлу жолсерік есебінде айтылып отыр бұл жерде.

-  Жаңа шығармашыл топтан жарқ еткен құбылыс деп кімдерді айтар едіңіз?

-  Құбылыс дейсіз бе? Құбылыс деп жаңа, бұрын мүлде болмаған әдеби сенсацияны айтады ғой. Бар ондай жастар. Мысалға әлі ешкім тани қоймаған өскемендік Азамат Тасқараұлын айтар едім. Поэзиясы қарама-қайшы, дегенмен тылсым бір әлем бар сол балада. Формалық калькасы Тыныштықбек ағамызға келгенімен, үңіліп оқысаң, мазмұны бөлек. Теңеулері тың, ой саптасы басқаша. Әлі жиырмаға келмеген Азамат 3 жыр жинағын дайындап үлгірді. Біреуі орыс тілінде. Жаңалық па? Жаңалық.

Өзімнің досым Ерлан Жүніс бүгін әдебиетсүйер қауымға танымал ақын болып қалыптасып қойды. Дегенмен Ерлан әдебиетке аяқ басқанда жалғыз мен ғана емес, көбісі оны құбылыс ретінде қабылдағаны рас. Ерлан әлі де болмысы бөлек, ешкімнің ойына келмеген дүниелерді тудыратынына сенімім кәміл.

Прозада құбылыс деп Мақсат Мәлікті айтуға болады. Қазақ прозасына мистикалық бағытты енгізіп жатқан жазушы. Менімен келіскісі келмейтіндер оның әлі жарыққа шықпаған кітабын және әлі жазбаған әңгімелерін оқымағандар деп есептеңіз. Көп жарияланбайды. Прозасы қызық, кейде қорқынышты. Сонысымен құнды, сонысымен жаңа.

-  Жергілікті жастар поэзиясынан гөрі аспан асты елінен келген қандастарымыздың қаламы қарулы, айтары өткір деген пікірге қалай қарайсыз?

-  Оны кім айтып жүр? Осылай да бөлуге болады екен ғой! Бұл енді бір арандатқысы келген мысықтілеу біреулердің тірлігі болуы керек. Алайда, бір өзгешелік бар екені рас. Ол тілдік қор мен оның психологиялық багажында . Сосын төл әдебиетінен бөлек, қай халықтың әдебиетінен сусындауында жатқан шығар мәселе. Бірақ ол тек өзгешелік. Бұл кім мықты, кім әлсіз деген сұраққа жауап бермейді.

-   Бүгінгі қазақ әдебиетінде шетелдік стиль бар ма?

-  Қазір модернистік буын қалыптасып келе жатыр. Жазылып жатқан шығармалар  жаңалық болғандықтан бұл көп жағдайда «шетелдік» стиль болып қабылданып жатады. Мүмкін қазіргі жастар шетел әдебиетін көп оқығандықтан, шығармаларында кейбір элементтер кездесетін шығар. Ол қорқынышты емес. Кез келген буында болған жағдай ғой.

-  Дәстүрлі әдебиет пен жаңа формадағы, постмодернистттік көзқарастағы, ұстанымдағы әдебитеттің бәсекелесетін тұсы бола ма?

-  Дәстүрлі әдебиет деп қандай әдебиетті атап отырсыз? Батырлар жыры ма, жыраулар поэзиясы ма жоқ әлде соцреализм кезіндегі қазақ әдебиеті ме? Мүмкін айтыс шығар? Әр дәуірдің өз әдебиеті болатыны белгілі ғой. Постмодернизм демей-ақ қояйық, қазіргі жаңа формада өз заманына лайық қалыптасып келе жатқан әдеби ағым. Менің ойымша әр кезеңдегі әдеби ағымдарды бәсекелестірудің қажеті шамалы. Ұлттың қазіргі білімі толысып, күннен күнге ақпараттық банкісі толысқан сайын әдебиет те жаңа кеңістікке шығып кетті. Жаңа формадағы поэзия мен проза интеллектуалды оқырманды нысана қып алды. Ал, мұндай «түсініксіз» дүниелерді оқи алмайтын, болмаса оқығысы келмейтін әлеуметтік топ үшін бәлкім айтыс жақын шығар. Ол да заңды. Ол да өмір сүруге құқылы. Бірақ біз айтысты әдебиет деп айта аламыз ба? Бұл даулы сұрақ.

Жалпы, кез келген әдеби шығарма интимдік дүние. Кез келген оқырман әдебиет әлемінде өзіне керегін тауып алады, өзінше сараптайды, өзінше түсініп, түйсінеді. Сондықтан оқырманның қажеттілігін зерттеп алып жазу деген сөз – халтурамен айналысу деп түсінемін. Тылсымнан ұшып жеткен ақ қанат өлең-құстың өз миссиясы болады. Ол міндетті түрде өз оқырманын табады деген сенімдемін.

-  Егер басекелесетін болса, онда қазаққа қажет тұсы, халықтың рухани қажеттілігін өтейтіні қайсысы болмақ.

-  Енді… Жалпы ана тілінде жазылып, тасқа қашалып басылған кез келген дүние ұлттың пайдасына асады ғой. Әйтпесе, параллельді әлемдерден мұндай ойлар мен түйіндер қазаққа түспесе керекті. Қазақ тілінде жазылды ма, ол Алашқа арналған дүниелер. Мен солай ойлаймын. Барлық әдеби шығармалар қазақтың философиялық дүниетанымын кеңейтуге, оған әлі де беймәлім сфераларды игеруге көмектесуі керек.

-  Жалпы қазақтың ұғымында дәстүрлі деген сөз жақсы, сосын күнделікті тұрмыс тірлігін де дәстүрге айналдырады. Осы қазақтың қоңыр танымына сай келетін әдебиетті түсініксіз, тіпті ақын-жазушыларының өздері ұғып болмайтын, нақты қорытынды шыгармайтын, тым құрыганда адамды ойлануга итермелемейтін батыс ұстанымындағы әдебиетпен (егер әдебиет деуге келсе) былғау кімге пайда әкеледі? одан кім ұпай жинайды?

-  Мысалы, Абайдың өлеңдері қарапайым жазылған ғой. Ұлы ақын дүниеден өткелі биыл міне 106 жыл толады. Сонда қазақ Абайды толығымен түсініп, айтқан нақылын жүзеге асырып жатыр деп ойлайсыз ба? Әлі де зерттеп жатыр, әлі де оқып жатыр. Керек десеңіз, Абай атамыздың өзі модернистік поэзияның негізін қалаушы. Ұлы шайырымыз көп дүниені тұспалмен, меңзеумен айтқан.

Сосын, ақын-жазушылар өздері не жазып отырғанын өздері түсінбейді деген пікір өте сауатсыз пікір. Бақсы да трансқа еніп ап, не істеп жүргенін біледі ғой! Бұл оқымаған, оқымаған себепті түсінбеген оқырманның ат үсті қорытындысы. Егер поэзия немесе проза бәрін тәптіштеп түсіндіріп, оқырманға ары қарай ойлау құқығын бермесе, ол неменеге әдебиет болып жүр? Қажеті қанша мұндай әдебиеттің? Батыс әдебиетінен қазақ қандай зорлық-зомбылық көріп отыр? Әлемдік әдебиетті біз білуіміз керек, ол жалпы адамзаттың ақыл-ой қазынасы емес пе! Құрығанда қайталамау үшін оқуымыз керек, бұл біздің кәдімгі жұмысымыз ғой. Қазақ әдебиетін сіз айтқандай, ешкім батыс әдебиетімен былғай алмайды. Себебі, біздің психологиямыз бен дүниені қабылдау диапазонымыз бөлек. Қайталап айтайыншы, біз қазақ тілінде жазамыз. Ал, қазақтың тілінде батыстың керемет деген дүниесі өте қораш көрініп қалады. Теңеулері босап, айтар ойы солғын боп қалады. Сондықтан қазақ шығармаларында бәрібір де қазақтың ғасырлар бойы қалыптасқан ғаламтануы менмұндалап тұрады. Егер біздің әдебиетті шетел тілдеріне аударса, әлем қазақтың әдебиетімен «ауыратын» еді. Күмәніңіз болмасын!          

-  Жастарға бағыт бағдар беріп, кем-кетігін, артықшылығын сараптап отырған арнайы орта бар ма? Әлде, «бәріне халық төреші» дегенге сая ма? Бүгінгінің сыншысы кім?

-  Ол орта – өзіміз. Мен мысалы өлең оқып болғаннан кейін қаламдас достарым үндемей қалса, қуанып қаламын. Үндемей қалса, ой салғаным ғой. Мақтап кетсе, әлі де піспеген өлең екен деп қабылдаймын. Біз бір-біріміздің жазған дүниелерімізді үнемі алмасып оқып отырамыз. Кем-кетігін ашық айтамыз. Ол қайта пайдалы. Ал, енді оның өміршеңдігін я шикі екендігін, әрине уақыт пен оқырман екшейді ғой.

Ал, сыншыларға келсек, сыншылар бар. Таласбек Әсемқұловты ерекше атар едім, Әлия Бөпежанова, Әмірхан Балқыбек, Ардақ Нұрғазыны айтсақ болады. Өкінішке орай олардың бізге уақыты болмай жүр…

-  Өзіңіздің ой тереңіңізде қорытылып жүрген қандай идеяңыз бар? Қоғамға тағы қандай ой қоссам дейсіз?

-  Біраз жобалар бар. Сұлбалары миымның бір түкпірлерінде жүр. Әзірге солар көз алдыма қалқып шықпай тұр. Шыққан күні жұмыс үстеліме отырамын деп жүрмін.

-  Тарихи тұрғыдағы шығарма жазуға қалай қарайсыз?

-  Жоғарыда айтқан шығармашылық жобам тарихқа қатысы бар.

-  Ақын мен жазушыға ұстаз қаншалықты роль атқарады? Ақындықты, жазушылықты үйретуге бола ма? Шәкіртіңіз бар ма?

-   Қаламгердің ұстазы  – өзінің өмір мен тағдыры ғой. Жазушылықты  қалай үйретуге болады? Сұрақты басқа саланың адамдарына қою керек секілді. Шәкіртім жоқ. Әдебиетте ешкім ешкімге ұстаз бола алмайды.

-   Жастарға тілегіңіз….

-   Аман жүрсін! Оқысын! Жазсын! Бақытты болсын!

Сұхбаттасқан,

Ботагөз СӘТИ

«Общественная позиция» газеті (проект «DAT» № 29 (66)  25 тамыз 2010 ж.